Asrımızın Türkçe şiir yazan en büyük şairlerinden biri belki de birincisi İstiklal marşımızın şairi de olan Mehmed Akif Ersoy’dur. Akif yazdığı şiirleriyle Türkçemize katkıda bulunduğu gibi dini ve milli meselelerimize de katkıda bulunmuş bir Kur'ân şairidir. Belki de bu sebeple dini ve milli meselelerde konuşan ve yazan hemen herkes tarafından Kur'ân ayetleri, hadisler ve temel İslâmî eserlerden sonra referans kabul edilen en önemli edebi kaynaklardan biri olmuştur.

2011 yılı ülkemizde Mehmed Akif yılı olarak kabul edilmiştir. Bu ay ise ülkemizin her yerinde Akif’in ölüm yıldönümü çeşitli faaliyetlerle anılmaktadır. Akif’in en önemli eseri olan Safahat’ı ise büyük oranda Kur'ân ayetlerini, hadisleri, dini ve milli meseleleri konu edinmektedir. Biz de bir ilahiyatçı olarak Akif’i bu yönüyle ele almak istedik.

Mehmed Akif Ersoy Safahat adlı eserinde bazen bir ayeti veya bir hadisi konu başlığı edinip onu edebî bir üslupla mısralarla aktarmaktadır. Bunun en önemli örneklerini Fatih Kürsüsünde, Gölgeler ve Hakkın Sesleri adlı kitaplarda görmekteyiz. Bazen dini ve milli bir meseleyi konu edinirken o esnada ya bir ayet ya da bir hadisle konuyu desteklemektedir. Bunu Süleymaniye Kürsüsünde, Asım bölümünde ve diğer şiirlerinde müşahede etmekteyiz. Bazen de Akif doğrudan ayet veya hadisin mealini vermek yerine ona telmih ve atıfta bulunmaktadır. Bunu Safahat’ın hemen her bölümünde görmekteyiz.

Yukarıda anlattığımız şekliyle onun Kur'ân-ı Kerîm ile alakalı şiirleri üç ana başlık altında toplanabilir:

I. Akif’in Konu Başlığı Yaptığı Ayetler

II. Metin Aralarında Kullandığı Ayetler

III. Ayeti Zikretmeden Manasını Telmih Ettiği Ayetler

Bunları da kendi içinde alt başlıklara ayırabiliriz…

I. Akif’in Konu Başlığı Yaptığı Ayetler

A. İmana Dair Ayetler

1. Gerçek Mütevekkil Müminler

Bir ayette azimli, kararlı ve gerçek manada Allah’a tevekkül eden Müslümanlar şöyle övülmüştür:

....لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوا أَجْرٌ عَظِيمٌ

الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُواْ لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَاناً وَقَالُواْ حَسْبُنَا اللّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ

MEAL-İ CELÎLİ

«O mü'minlere ind'allah ecr-i azim var ki: Birtakım kimseler kendilerine «Düşmanlarınız sizin için kuvvetlerini topladılar; onlardan korkmalısınız» dedikleri zaman bu haber îmanlarını artırır da: «Allah'ın nusreti bize kâfidir, o ne güzel muhafızdır!» derler.»*

Tarihî kaynaklara göre bu ayetler Uhud Savaşının ardından, o çetin şartlarda ve yaralı olmalarına rağmen Hz. Peygamber'in çağrısına uyarak kendilerinden oldukça kalabalık ve güçlü olan düşmanı takip eden müminler hakkında inmiştir. Yüce Allah müminlerin bu davranışlarının güzel ve kendi rızâsına uygun olduğuna işaret buyurmakta, bu sebeple kendilerine büyük bir mükâfat verileceğini bildirmektedir.[1]

Kureyş ordusu kumandanı Ebû Süfyân Revhâ denilen bölgede bulunduğu sırada müslümanların üzerine tekrar saldırıp onları imha etmek için plan hazırlarken müslümanların kalabalık bir kuvvet halinde Hamrâülesed denilen yere geldiklerini haber alınca, planından vazgeçti. Bu esnada oradan geçmekte olan bir kervanın adamlarına, “Muhammed’e rastlarsanız ona, kendilerini toptan yok edeceğimizi söyleyiniz” diyerek psikolojik savaş yöntemiyle müslümanları korkutmak istedi. Bu söz Hz. Peygamberle birlikte müslümanlara ulaştığında onlar, “Hasbünallahü ve ni'me'l-vekil /Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!” dediler. İşte bu olay üzerine inen bu âyetler her türlü olumsuzluğa rağmen müslümanların Allah ve Resûlü'ne olan imanlarını, güvenlerini ve kararlılıklarını göstermektedir. Buhârî'nin rivayetine göre ateşe atıldığı zaman bu sözü Hz. İbrahim de söylemişti.[2]

Akif, yukarıdaki ayetin mealini verdikten sonra şunları yazmıştır:

Şehâmet dîni, gayret dîni ancak Müslümanlık’tır;

Hakîkî Müslümanlık en büyük bir kahramanlıktır.

Cebânet, meskenet, dünyâda, sığmaz rûh-i İslâm'a...

Kitabullah'ı işhad eyledim - gördün ya - da'vâma.

Görürsün, hissedersin varsa vicdanınla îmânın:

Ne müdhiş bir hamaset çarpıyor göğsünde Kur'an'ın!

………………………………………………………

O îman kuvvet ihzariyle emretmişti... Lâkin, biz

«Tevekkelnâ» deyip yattık da kaldık böyle en aciz![3]

O îmân, farz-ı kât’îdir diyor tahsîli irfânın...

Ne cahil kavmiyiz biz müslümanlar, şimdi, dünyânın!

O îmân hüsn-i hulkun en büyük hâmisi olmuşken...

Nemiz vardır fezâilden, nemiz eksik rezâilden?[4]

 

Demek: İslâm'ın ancak nâmı kalmış müslümanlarda;

Bu yüzdenmiş, demek, hüsrân-ı millî son zamanlarda.

Eğer çiğnenmemek isterseler seylab-ı eyyâma;

Rücû’ etsinler artık müslümanlar Sadr-ı İslâm’a.

O devrin yâd-ı nûrânûru bî-pâyân şehâmettir;

Mefâhir onların tarihidir; ümmet o ümmettir.

Ki bir yandan celâdetler saçıp dünyâyı titretmiş;

Öbür yandan da insanlık nedir dünyâya öğretmiş.

Değilmiş böyle mahkûmiyyetin timsal-i pâmâli!

Şevâhikten tenezzül eylemezmiş arş-ı iclâli.

«Tevekkül» vasfı ancak onların hakkında ma'nîdar:

Ki etmiş hepsi dünyâlar kadar alâmı istihkâr.

Çekinmezmiş şedâid yağsa, asla, iktihâmından;

Zeminlerden ölüm fışkırsa dönmezmiş merâmından.

«Hakîkî Müslümanlık en büyük bir kahramanlıktır»

Demiştim... îşte da'vam onların hakkında sadıktır.

4 Eylül 1330

(17 Eylül 1914)[5]

 

2. İman-Tevekkül ve Çalışmak

Bir ayette Allah’ın gücü, kudreti ve yarattıklarına müdahalesi şöyle anlatılmıştır:

قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَن تَشَاء وَتَنزِعُ الْمُلْكَ مِمَّن تَشَاء وَتُعِزُّ مَن تَشَاء وَتُذِلُّ مَن تَشَاء بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَىَ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ.

TERCÜMESİ

«Yâ Muhammed, de ki: «Ey mülkün sahibi olan Allah'ım, sen mülkü dilediğine verirsin; sen mülkü dilediğinin elinden alırsın; sen dilediğini aziz edersin; sen dilediğini zelil edersin; hayır yalnız senin elindedir; sen, hiç şüphe yok ki, her şeye kadirsin.»*

Bu ayetteki “mülk” kelimesi tefsirlerde genellikle “Peygamberlik, kudret, yönetme gücü, zafer, egemenlik, ilim, servet, itibar, akıl, sağlık gibi her türlü maddî ve manevî imkân” anlamlarıyla açıklanmıştır. Zemahşerî, Allah'a nispet edilen birinci mülk kelimesinin genel ve kapsamlı, diğer iki mülk kelimesinin ise özel ve bütünün parçaları mesabesinde olduğunu belirtir.[6]

Bu ayet Necran Hıristiyanlarını temsilen Medine'ye gelen heyetle yapılan tartışmalara bir cevap olarak inmiş de olabilir. Ayrıca şu olay da bu âyetlerin nüzul sebebi olabilir veya ayetlerde buna işaret edilmiş olabilir: Hendek Savaşı öncesinde kazılacak hendeğin krokisi Resûlullah tarafından çizilip Medine halkından her on kişilik gruba kazı görevi taksim edilmişti. Selmân-ı Fârisî'nin de içinde bulunduğu grup kazı yaparken çok büyük bir kaya ortaya çıktı. Bütün çabalarına rağmen ancak küçük parçalar koparabildiler, kayayı parçalayamadılar. Durum Resûlullah'a arzedildi. Hz. Peygamber hendeğe inip balyozla üç darbede kayayı parçaladı. Her defasında ortalık şimşek çakar gibi aydınlandı. Resûlullah tekbir getirdi, Müslümanlar da tekbir getirdiler. Sonra Hz. Peygamber her vuruşta gördüğü ışıkları ileride Rum (Bizans) ve Fars (İran) egemenliği altındaki yerlerin ve Yemen’in Müslümanlar tarafından fethine yüce Allah'ın bir müjdesi olarak yorumladı. Müslümanlar bunu sevinçle karşılayınca münafıklar “Korkunuzdan savaşamayıp hendek kazıyorsunuz. Hal böyle iken bunlara nasıl inanabiliyorsunuz?!” diyerek onları alaya aldılar.[7]

Mülk “peygamberlik” anlamındaysa “mülkün geri alınması” ile Yahudilerin peygamberlerin canlarına kıymaları ve ilâhî kitabı tahrif etmeleri sebebiyle, yüce Allah’ın İsrâiloğulları’nı bu yolla onurlandırmaya son vermesi kastedilmiş olabilir.

Mülkü “kudret, yönetme gücü, zafer, egemenlik, ilim, servet, itibar, akıl, sağlık gibi her türlü maddî ve manevî imkân” anlamındaysa, yüce Allah'ın bunları “dilediğine” vermesi ve “dilediğinden” alması ifadesinden hareketle ilâhî irade karşısında kulun iradesinin etkisi ve değeri gündeme gelebilir.[8] İlahî iradenin karşısında kulun iradesinin konumu ve durumuna ilişkin bu tür tartışmaların Kur'ân-ı Kerîm'deki ve hadislerdeki diğer açıklamalarla birlikte ele alınıp değerlendirilmesi uygun olur. “Dilediğini yüceltirsin, dilediğini de alçaltırsın” ifadesinin de aynı şekilde değerlendirilmesi gerekir. Diğer ayetlerin ışığında değerlendirildiğinde, “İzzet/yücelme” imkânının iman ve gereği ile amel etmeye; “zillet” kavramıyla ifade edilen alçalmanın ise gerçeği gördüğü halde inkârcılıkta direnip bunu ideoloji haline getirmeye bağlı olduğu görülür.[9]

Gerek maddî gerekse manevî yükselmede Allah'ın dilemesinin yanında kulun iradesinin de bir rolü vardır. Aksi halde dünya hayatının imtihan olma özelliğinin bir anlamı olmaz. “Her türlü iyilik senin elindedir.” ifadesiyle burada sadece “hayır”dan söz edilmiş olmasının sebebi Müslümanlar için imkânsız gibi görülen başarıların Allah'ın lütuf ve kudretiyle gerçekleşeceğine dikkat çekmek olabilir.[10]

Akif İlâhî irade karşısında kulun iradesinin ve sa’y-ü gayretinin konumunu anlatmak üzere şunları yazmıştır:

İlâhî, emrinin âvâre bir mahkûmudur âlem;

Meşiyyet sende, her şey sende... Hiçbir şey değil âdem!

Fakat, hâlâ vücûd isbât eder, kendince, hey sersem!

Bugün, üç beş karış toprakta varlıktan vururken dem;

Yarın, toprak kesilmiş varlığından fışkırır mâtem!

 

İlâhî, «Malike'l-mülk'üm» diyorsun... Doğru, âmennâ.

Hakîkî bir tâsârruf var mıdır insan için? Aslâ!

Eğer almışsa bir millet, edip bir mülkü istilâ;

Eğer vermişse bir millet bütün bir mülkü bî-pervâ;

Alan sensin, veren sensin, senin hükmündedir dünyâ.

 

İlâhî, en asîl akvamı alçaltırsın istersen;

Dilersen en zelîl eşhâsa izzetler verirsin sen!

Bu haybetler, bu hüsranlar bütün senden, bütün senden!

Nasıl tâ Arş'a yükselmez ki me’yûsâne bin şîven?

Ne yerler dinliyor, yâ Rab, ne gökler, rûhum inlerken!

………………………………………………………

Akif yukarıdaki mısralarda ilâhî irade ve kudretin mahiyetini arz ettikten sonra adeta naz makamında Allah’a (c.c.) niyaz ederek şöyle derdini dile getirmektedir:

Tecellî etmedin bir kerre, Allah'ım, cemâlinle!

Şu üç yüz elli milyon rûhu öldürdün celâlinle!

Oturmuş eğlenirlerken senin -haşa- zevâlinle,

Nedir ilhâdı imhâlin o sâmit infiâlinle?

Nedir İslâm'ı tenkîlin bu müsta'cel nekâlinle?

 

Ardından kendi itirazına yine kendi cevap vermektedir:

Sus ey divâne! Durmaz kâinâtın seyr-i mu'tâdı.

Ne sandın? Fıtratın ahkâmı hiç dinler mi feryâdı?

Bugün, sen kendi kendinden ümîd et ancak imdâdı;

Evet, sen kendi ikdamınla kaldır git de bîdâdı.

Cihân kânûn-i sa'yin, bak, nasıl bir hisle münkâdı!

Ne yaptın? «Leyse li'l-insâni illa ma-se'a» vardı!..*

30 Muharrem 1331

27 Kanünievvel 1328 (9Ocak 1913)[11]

Başta arz ettiğimiz vesileyle Kur'ân-ı Kerîm’den bir iki ayet ve bu ayetlerin açıklaması sadedinde Akif’in Safahat’ından birkaç mısra arzetmeye çalıştık. Bizler size belki kocaman bal kovanından bir kaşık tattırmaya çalıştık. Ama bu konuda doyuma ulaşmak isteyenlere asıl kovanı inceleyip hakiki baldan bizzat kendilerinin tatmalarını tavsiye ederiz.